Januari de 6e – Theophanie van onze Heer en Verlosser Jezus Christus

    Toen kwam Jezus uit Galilea naar de Jordaan tot Johannes, om Zich door hem te laten dopen.
Maar deze trachtte Hem daarvan terug te houden en zei:
    Ik heb nodig door U gedoopt te worden en komt Gij tot mij?
Jezus echter antwoordde en zei tot hem:
    Laat Mij thans [gedoopt] geworden, want aldus betaamt het ons alle Gerechtigheid te vervullen.
Toen liet hij Hem [gedoopt] geworden.
Terstond nadat Jezus gedoopt was, steeg Hij op uit het water. En zie, de hemelen openden zich, en Hij zag de Geest van God neerdalen als een duif en op Hem komen.
En zie, een stem uit de Hemelen zei:
    Deze is Mijn Zoon, de Geliefde, in Wie Ik Mijn welbehagen heb’
Matth.3: 13-17.

    Want de Genade van God is verschenen, Heil [heelmaking] brengend voor alle mensen, om ons op te voeden, zodat wij, de goddeloosheid en wereldse begeerten verzakende, bezadigd, rechtvaardig en godvruchtig in deze wereld leven, verwachtende de zalige hoop en de verschijning van de Heerlijkheid van onze grote God en Heiland, Christus Jezus, Die Zich voor ons heeft gegeven om ons vrij te maken van alle ongerechtigheid, en voor Zich te reinigen een eigen volk, volijverig in goede werken.

Vrucht dragen

Maar toen de goedertierenheid en mensenliefde van onze Heiland [en] God verscheen, heeft Hij, niet om werken van Gerechtigheid, die wij zouden gedaan hebben, doch naar Zijn ontferming ons gered door het bad van de wedergeboorte en van de vernieuwing door de Heilige Geest, Die Hij rijkelijk over ons heeft uitgestort door Jezus Christus, onze Heiland, opdat wij, gerechtvaardigd door Zijn Genade, erfgenamen zouden worden overeenkomstig de Hoop op het eeuwige levenTitus 2: 11-14; 3: 4-7.

Vanaf de eerste eeuw van de christelijke kerk is er altijd “feest van het Licht” geweest. In de diepte van het ‘midden-van-de-winternacht’ brak de Hemel open en werd met dit feest de komst van de Zoon van God in de wereld opgevoerd als Jezus Christus en de jaren van Zijn jeugd tot en met Zijn doopsel in de Jordaan, die het begin van de Openbaring van Christus’ levensopdracht op aarde aankondigde. Door de eeuwen heen werden de verschillende aspecten van Christus ‘jaren van Zijn jeugd’ op verschillende dagen in afzonderlijke feesten verdeeld: Zijn Geboorte, het bezoek van de Wijzen uit het oosten, Zijn Besnijdenis en Zijn opdracht met Simeon in de de Tempel – het nam een periode van 40 dagen in beslag.

Het getal 40 is de tijd van opvoeding, beproeving en regering in het leven
– van Mozes:      want de Heer, uw God, heeft u gezegend in al het werk van uw handen; Hij heeft uw tocht door deze grote woestijn gekend; deze veertig jaar was de Heer, uw God, met u, gij hebt aan niets gebrek gehadDeut.2: 7;
– van Jozua:      Veertig jaar was ik oud, toen Mozes, de knecht des Heren, mij van Kades-barnea uitzond, om het land te verspieden; en ik bracht hem nauwgezet verslag uitJoz.14: 7;
– van David:      Dertig jaar was David oud, toen hij koning werd; veertig jaar heeft hij geregeerd  2Sam.5: 4;
– van Salomo:      De tijd nu, die Salomo te Jeruzalem over geheel Israël geregeerd heeft, was veertig jaar.1Kon.11: 42;
– het Volk: de woestijnreis duurde 40 jaar;
– Elia: zijn verblijf in de woestijn was 40 dagen en veertig nachten;
– Christus; de verzoekingen in de woestijn waren 40 dagen- Matth.4: 1-11.

 

verzoeking van Christus, door Rembrandt Harmen’s-zoon van Rijn

Rembrandt Harmen’s-zoon van Rijn [1606-1669] had maar een pennestreken nodig om een diepe gelaagdheid van gevoelens van Christus in de woestijn uit te drukken. Zoals hier op de tekening ‘De verzoeking van Christus’ heeft hij maar aan een paar halen genoeg om te laten zien wat er allemaal in Jezus om gaat. Een paar grove streken en je ziet alle keuzes, verleidingen, alle twijfels en alle vastberadenheid langskomen. Een paar strepen op papier, maar in dat ene moment wat op papier is vastgelegd zie je bij wijze van spreken nu al de hele toekomst van Jezus. Het is maar één ogenblik, maar hier zie je Jezus Christus de Verlosser ‘geworden‘ Wie Hij is.
Over de tijds-eenheid van 40 dagen zijn nog meer voorbeelden te geven, zie zelf maar in  Gen.7: 4; 8: 6; 25: 20; 26: 34; Ex.2: 16; 24: 18; Num.14: 34;33: 38;1Sam.4: 18;1Kon.6: 17; Ezech.4: 6 en Jonah 3: 4.

In deze 40 dagen van Kerst vormt voor ons navolgers van Christus de belangrijkste gebeurtenis van het Lichtfeest – ‘het Doopsel van Christus’ – dat vanaf het begin van de Kerk nog steeds herdacht wordt op 6 januari.

Waarom is deze gebeurtenis zo belangrijk?
De gebeurtenis is beschreven in de verantwoording van Mattheüs, Marcus en Lucas; we lezen vandaag bovenstaand, die van de uit het jodendom afkomstige bekeerling Mattheus: Matth.3: 13-17.
Dit is dan de ‘Driekoningen’ [Openbaring] van de Heilige Drieëenheid, ook wel bekend als Theophany wat letterlijk een ‘openbaring van God’ betekent in het Grieks [Θεοφάνεια]; Russisch [Богоявление] en het betekent allemaal hetzelfde.
De paradox dat Jezus Christus als ‘God’ geopenbaard wordt door een doophandeling, de bediening van een eenvoudig mens, Johannes de Voorloper, die ons toeroept:
Bekeert u, [Metanoia, keer op je schreden terug] want het Koninkrijk der Hemelen is nabij
Hoewel Johannes, Christus, de Zoon van God, doopt, is het de eerste profeet, die op iconen gebogen wordt getoond in eerbied voor de laatste.
Op andere heilige afbeeldingen, iconen wordt Johannes getoond met zijn gezicht naar de Hemelen gericht en het wonder van de Theofanie aanschouwend;
hoe dan ook, ondanks dat hij de dader is, staat hij niet centraal in de afbeelding elke ons met Theophanie wordt voorgehouden.
Vlakbij Johannes staat een boom met een bijl die bij de wortel ligt, en herinnert Johannes zijn eigen prediking aan degenen die tot hem kwamen:
“En nu wordt ook de bijl aan de wortel van de bomen gelegd:
daarom is elke boom die geen goede vrucht voortbrengt,
uitgehouwen en in het vuur geworpen”
Matth.3: 10.
Dit is aanwezig in de heilige afbeelding van vandaag en toont al van-ouds aan dat, terwijl de Doper – hier en nu – als mens zal moeten buigen, opdat het Woord de boventoon kan voeren – ”hij moet afnemen zodat Christus kan toenemen”.
De Blijde Boodschap, datgene wat Johannes de Doper aan de Jordaan verkondigde wordt niet onder het woestijnzand verborgen – m.a.w. afgeschaft.

de Heilige Drieëenheid wordt geopenbaard !!!

Zijn rol in de geschiedenis wordt niet weggepoetst nu de Heilige Drieëenheid wordt geopenbaard, onthuld.
Aan de andere oever van de Jordaan wachten Johannes de Doper en de engelen uit de Hemelen, die Christus onzichtbaar begeleiden [zie Cherubijnenhymne] om de pasgedoopte Christus te ontvangen en Hem te kleden.
En zo zie je links de voorloper van Christus, Johannes, met zijn overgave van berouw, welke  vertegenwoordigd door de boom en de bijl;
aan de rechterkant wachten de drie Engelen met eerbied om
de pas geopenbaarde Zoon van God te aanvaarden.
In het midden – het moment van de Openbaring in eigen persoon.
Jezus Christus, wordt ondanks het feit dat Hij in de Jordaan is ondergedompeld,
door de [verstikkende] dood is heengegaan – wordt Hij getoond als ‘levend
[ -“ Hij is niet hier, Hij is verrezen “-] – Hij staat rechtop in het Leven en kijkt ons recht in het gezicht aan.
Zijn lichaam is afgebeeld als “sterk en onsterfelijk’ en is zoals dat in de klassieke schilder- en beeldhouwkunst wordt uitgebeeld, en op oudere iconen is Hij naakt.
Christus lijkt bijna net zo  breed als de rivier de Jordaan zelf;
inderdaad: het is Jezus Christus, Die de ‘Bron van het Leven‘ is,
in plaats van de rivier, die een strook door de rotsachtige wildernis,
de woestijn van het Leven in tweeën splijt.

Dìt is vanouds de ‘Icoon van de Theofanie’, evenals de afbeelding van ‘de Heilige Drieëenheid’.
Het geeft ook een antwoord op de vraag van Johannes de Doper:
ik moet door U worden gedoopt en komt U naar mij toe?”
Het antwoord is in wat Jezus met Zijn handen doet, een teken welke de Goddelijke zegen uitdrukt.
In de westerse kunst, zoals op het schilderij van Leonardo da Vinci wordt onze Heer en Verlosser getoond als onderwerping aan het gezag [van Johannes] – dit is een verkeerde voorstelling van zaken – een blasfemie.
Op Orthodoxe iconen worden de handen van Christus niet getoond in gebed, maar als teken van Zegen – “Vrede zij U”, God vraagt ons niets – God doet ons slechts het goede toekomen, Hij heeft de mensen lief.
In plaats van de wateren van de Jordaan die Christus reinigen, is het Christus Die de wateren reinigt, want Hij is de bron des Levens.
Dit is de reden waarom op de bodem van de meeste Theophany-iconen kleine wezens lijken te vluchten voor de voeten van Christus.
Dit is een weerspiegeling van de woorden van de psalmist met betrekking tot de Messias (Christus): “de zee zag het en vluchtte, de Jordaan week achterwaards”
Psalm 113[114]: 3, vert. ROK, ’s-Gravenhage.
Dit is de waarachtige diepte en diepgang van de doop van Christus;
het feest van de Lichten Die de Heilige Drieëenheid openbaren,
en de wateren van de doop zuiverden zodat
wij, zoals de vissen die in de icoon worden getoond,
in zuivere wateren mogen zwemmen.

Vanouds, de rivier de Jordaan.
Draaide terug voor Elisa’s mantel bij de hemelvaart van Elia.
De wateren waren gescheiden in tweeën
en de waterweg werd een droog pad.
Dit is echt een symbool van de doop
waarmee we door dit sterfelijk leven gaan.
Christus is in de Jordaan verschenen om de wateren te heiligen!

Theophanie, wat het [ver-]schijnen en manifesteren van God betekent.
De nadruk in de Goddelijke diensten van vandaag ligt op het verschijnen van Jezus als de menselijke Messias van Israël en de Goddelijke Zoon van God,
Één van de Heilige Drieëenheid met de Vader en de Heilige Geest.
  Dus, in de doop door Johannes in de Jordaan, identificeert onze Heer en Verlosser Zichzelf met zondaars als het “Lam van God dat de zonden van de wereld wegneemtJohn.1: 29;
de “Geliefde” van de Vader Wiens messiaanse taak het is om de mens van de zonden te bevrijden, conf. Luc.3: 21 en Marc.1: 35.
En Hij wordt zowel geopenbaard als Eén van de Goddelijke Drie-eenheid, waar de stem van de Vader en de Geest in de vorm van een duif getuigen van Zijn Aanwezig zijn: ‘Hij, Die is en zal zijn‘ tot in de eeuwen der eeuwen.
Dit is de centrale openbaring die wordt verheerlijkt in de belangrijkste hymnes van het feest:

Apolytikion     tn.1.
  Toen Gij, Heer, gedoopt werd in de Jordaan,
werd de aanbidding van de Drie-eenheid geopenbaard!
De Vader heeft van U getuigd, en noemde U Zijn geliefde Zoon.
En de Geest, in de gedaante van een duif, bevestigde de Waarheid van dit Woord.
Gij verschijnt ons, o Christus onze God en
hebt de wereld verlicht, eer aan U”
.

Kondakion     tn.4.
    Gij verschijnt heden aan de wereld en
Uw Licht, o Heer, is op ons afgetekend.
Wij erkennen en wij loven U,
Die gekomen en verschenen zijt:
het ongenaakbare Licht
”.

De heilige diensten in de Orthodoxe Kerk zijn met Theophanie precies zoals die van het Kerstfeest, hoewel het historisch gezien beslist het Kerstfeest was, die werd gemaakt om Driekoningen te imiteren zoals het later werd vastgesteld,
Opnieuw worden het Koninkrijk der Hemelen in de Goddelijke Liturgie van de Heilige Basilios de Grote gevierd samen met Vespers aan de vooravond van het feest; en de Vigilie bestaat uit Great Completen en de Metten.
De profetieën van Theophanie herhalen dat “God met ons is” van Isaiah en benadrukken
de voorspelling van de Messias evenals de voorafgaande komst van Zijn voorloper, Johannes de Doper:
– “     Hoor, iemand roept: Bereidt in de woestijn de weg des Heren, effent in de wildernis een baan voor onze God. Elk dal worde verhoogd en elke berg en heuvel geslecht, en het oneffene worde tot een vlakte en de rotsbodem tot een vallei. En de Heerlijkheid des Heren zal Zich openbaren en al het levende tezamen zal dit zien, want de mond des Heren heeft het gesproken“
Isaiah 40: 3-5.
      En hij kwam in de gehele Jordaanstreek en predikte de doop der bekering tot vergeving van zonden, gelijk geschreven staat in het boek der woorden van de profeet Isaiah: De stem van een, die roept in de woestijn: Bereidt de weg des Heren, maakt recht zijn paden. Alle kloof zal gevuld worden en alle berg en heuvel zal geslecht worden, en de krommingen zullen recht en de oneffen wegen vlak worden, en alle vlees zal het heil van God zien“
Luc.3: 4-6.

Opnieuw worden speciale psalmen gezongen om de Goddelijke Liturgie van het feest te beginnen, en de doophymne van Galaten 3: 27 vervangt het lied van het Trisagion:
Gij allen, dei in Christus zijt gedoopt, gij hebt u bekleed met Christus”.
En net als bij de [kinder-] doop volgt er een uitbundige processie met het Woord, het Evangelieboek. De Evangelische lezingen zijn zoals bovenstaand vermeld.

Het belangrijkste kenmerk van dit feest van Theophanie is de grote zegening van het water.
Het is voorgeschreven om zowel de goddelijke liturgie aan de vooravond van het feest als de goddelijke liturgie van de dag zelf te volgen.
Meestal gebeurt het eenmaal in parochiekerken op het moment dat de meeste mensen aanwezig kunnen zijn. Het begint met het zingen van speciale hymnes en het wijden van het water dat in het centrum van het kerkgebouw is geplaatst.
Omringd door kaarsen en bloemen staat dit water voor de prachtige wereld van Gods oorspronkelijke schepping en ultieme verheerlijking door Christus in het Koninkrijk van God.
Soms wordt deze zegening buitenshuis gedaan op een plaats waar het water op natuurlijke wijze stroomt:
Aplolytikion van de waterwijding     tn.8.
    De stem des Heren over de wateren:
Komt en ontvangt allen  de Geest van Wijsheid,
de Geest der kennis,  de Geest van de vrees voor God:
Christus, Die ons verschenen is”.
3x

    Heden wordt gewijd de natuur der wateren,
heden splijt de Jordan en houdt haar stroom terug,
nu haar Meester gedoopt wordt”.
2x

“ Als Mens komt Gij in de rivier, Koning Christus,
om uit de hand van de Voorloper
de doop der slaven [dienaren] te ontvangen, Algoede, omwille van onze zonden,
Gi, Die de mensen liefheeft”. 2x

Eer aan de Vader . . . nu en altijd . . .

De stem van een roepende in de woestijn:
Bereidt de weg voor de Heer.
Tien zijt Gij, Heer, gekomen in de gedaante van een slaaf [dienaar],
en Gij Die geen zonde kent, vraagt om de Doop>
De wateren zagen U en deinsden terug,
de Voorloper sidderde en riep luid:
‘ Hoe kan een slaaf [dienaar] de hand opleggen aan zijn Meester?
Verlosser, Die de zonden der wereld draagt,
heilig mij en de wateren”.

En dan volgen de lezingen Van Isaiah:
Isaiah 35: 1-10 waaronder” “      Laat de dorstige wildernis blij zijn, laat de woestijn zich verheugen, laat het bloeien als een roos, laat het bloeien, laat alles zich verheugen. . .
Isaiah 55: 1-11 waaronder: “      Ga naar dat water, o gij dorstigen, en zovelen als er geen geld is, laat hen eten en drinken zonder prijs, zowel wijn als vet. . . “ en
Isaiah 12: 3-6 waaronder:       Trek het water met vreugde uit de bronnen van de zaligheid. En op die dag zult u zeggen: Biecht de Heer op en roep zijn naam aan; verklaar zijn glorieuze daden. . . zijn Naam is verheven. . . Hymne de naam van de Heer. . . Verheug je en verheug jullie allemaal . . .”.

– Na de Paulus brief [1Cor.1: 10-14] en de Evangelie-lezing {Marc.1: 9-11] wordt de speciale grote litanie gezongen die de genade van de Heilige Geest oproept over het water en op degenen die ervan zullen genieten.
Het eindigt met het grote gebed van de kosmische verheerlijking van God waarin Christus wordt opgeroepen om het water, en alle mensen en de hele schepping, te heiligen door de manifestatie van zijn reddende en heiligende goddelijke aanwezigheid door de inwoning van de Heilige en Goede en Leven Geest schenken.
– Terwijl opnieuw het Apolytikion van het feest wordt gezongen, dompelt de celebrant het kruis driemaal in het water en gaat vervolgens door met het sprenkelen van het water in de vier richtingen van de wereld.
Vervolgens zegent hij de mensen en hun huizen met het geheiligde water dat staat voor de redding van alle mensen en de hele schepping die Christus heeft bewerkstelligd door zijn “Openbaring” in het vlees voor het leven van de wereld.

Soms denken mensen dat de zegen van water en de gewoonte om het te drinken en het over iedereen en alles te sprenkelen, een ‘heidense handeling’ is dat ten onrechte de christelijke kerk is binnen geslopen. We weten echter dat dit ritueel door het Volk van God in het Oude Testament werd beoefend en dat het in de Christelijke Kerken een heel speciale en belangrijke betekenis heeft:
– Het is het Christelijk Geloof dat sinds de Zoon van God het menselijk vlees heeft genomen en is ondergedompeld in de stromen van de Jordaan,
alle materie in Hem wordt geheiligd en zuiver gemaakt, gezuiverd van zijn dood-verhandelende eigenschappen geërfd van de duivel en de verdorvenheid van mensen.
– In de openbaring van de Heer wordt heel de schepping weer goed,
inderdaad ‘heel goed’, de manier waarop God het Zelf heeft gemaakt en
dit Zelf in het begin heeft verkondigd  [Hij zag dat het goed was],
toen ‘de Geest van God over het oppervlak van de wateren bewoogGen.1: 2 en
wanneer de “Levensadem” in de mens ademde en in alles wat God heeft geschapen [Gen.1: 30; 2: 7].

De wereld en alles erin is inderdaad “zeer goed” [Gen.1: 31] en
wanneer het vervuild, verdorven en dood wordt,
bewaart God het opnieuw door de “nieuwe schepping” in Christus,
Zijn Goddelijke Zoon en onze Heer door de Genade te bewerken van de Heilige Geest [conf. Gal. 6: 15.
– Dìt is wàt gevierd wordt over Theophanie, met name in de Grote Zegening van Wateren.
De wijding van de wateren op dit feest plaatst de hele wereld – door haar “belangrijkste element” van het besproeien van het perspectief van de kosmische schepping, heiliging en verheerlijking van het Koninkrijk van God in Christus en de Geest.
– Het vertelt ons dat de mens en de wereld inderdaad zijn geschapen en gered om “vervuld te zijn met al de volheid van God” [conf. Eph.3: 19],
de “volheid van hem die alles vult” [conf. Eph.1: 22].
Het vertelt ons dat Christus, in Wie in “de hele volheid van Godheid” lichamelijk woont,
“Is en waarlijk zal zijn” – “alles en in allen“ [conf. Kol.2: 9; 3: 11].
Het vertelt ons ook dat de “nieuwe hemelen en de nieuwe aarde” die
God beloofd heeft door Zijn profeten en apostelen [Isaiah 66: 2; 2Petr.3: 13; Openb.21: 1]
echt “bij ons” zijn zal nu in het Mysterie van Christus en Zijn Kerk.

Dus, de heiliging en besprenkeling van het Theophaniewater is geen heidens ritueel.
Het is de uitdrukking van het meest centrale feit van
de christelijke visie op de mens, zijn leven en zijn wereld.
Het is het liturgische getuigenis dat de roeping en bestemming van de schepping
vervuld dient te worden met al de Volheid van GodEph.3: 19.

Ook nu weer in Christus een zalig feest toegewenst.